Bậc cha mẹ nên biết rằng, gia đình luôn là môi trường chữa bệnh tốt nhất đối với trẻ tự kỷ. Bởi đây chính là môi trường thân thuộc, trẻ có nhiều cơ hội tham gia sinh hoạt cùng người thân. Từ đó luyện tập và thực hành các kỹ năng.

Bởi vậy, việc mọi người trong gia đình hiểu và nắm vững những kỹ năng dạy trẻ tự kỷ tại nhà vừa giúp các cán bộ y tế thúc đẩy tiến độ của việc điều trị. Mặt khác, còn tiết kiệm được thời gian và chi phí trong quá trình can thiệp.

Một số yêu cầu về kỹ năng dạy trẻ tự kỷ mà bậc cha mẹ cần lưu ý:

  • Luôn bắt đầu bằng những đồ chơi, hoạt động mà trẻ thích. Đây là con đường ngắn nhất đưa cha mẹ đến với thế giới bên trong của trẻ.
  • Luôn kiên trì thực hiện bởi trẻ sẽ không tương tác và không chú ý ở lần đầu tiên.
  • Tạo bầu không khí vui vẻ trong gia đình, nhất là lúc có trẻ. Qua đó giúp trẻ thế thoải mái và hứng thú tham gia hoạt động hơn.
  • Dạy trẻ mọi lúc, mọi nơi, trong bất kì tình huống nào, trong mọi hoạt động của gia đình.

Cha mẹ cần có những kỹ năng dạy trẻ tự kỷ tại nhà sau:

1. Gọi tên của trẻ

Để lôi kéo sự chú ý của trẻ và giúp trẻ nhận ra bản thân, nên thường xuyên gọi tên của trẻ. Qua đó sẽ tăng khả năng trẻ đáp lời khi bố mẹ gọi.

2. Luôn ở trong tầm mắt của trẻ

Thường xuyên ở vị trí ngang tầm mắt của trẻ, tạo điều kiện để trẻ giao tiếp bằng mắt với người đối diện. Duy trì tần suất và thời gian giao tiếp mỗi khi có cơ hội.

Dùng những đồ ăn, đồ chơi, vật hoặc một số hoạt động trẻ thích, có hứng thú để cho trẻ chủ động nhìn bằng mắt nhiều hơn.

3. Tham gia và theo dõi tình hình của trẻ

Tương tác cùng với các hoạt động của trẻ. Trẻ sẽ là người dẫn dắt bạn vào hoạt động đó, chơi cùng trẻ để tạo sự gắn kết và có mối quan hệ gần gũi hơn với trẻ. Sau đó có sự thay đổi và tạo ra những cách chơi cho phù hợp.

4. Hướng dẫn trẻ cách ngồi

Giúp trẻ cách ngồi sao cho tập trung chú ý, biết đợi và biết cách chơi trò chơi theo lượt. Khi trẻ tập ngồi, cần tránh và loại bỏ những yếu tốt gây xao nhãng, mất tập trung như: tiếng ồn (tivi, chuông điện thoại, người nói chuyện lớn…), đồ chơi gần đó (chú ý gọn gàng, tránh gây chú ý cho trẻ). Vị trí trẻ ngồi xuống sẽ khó di chuyển ra nơi khác.

5. Tạo thói quen đợi và làm theo lượt

Trong các hoạt động cần tạo ra sự tương tác, đó là đợi và luân phiên theo lượt

Thường xuyên tạo ra cái hoạt động tăng sự tương tác, như luân phiên và đợi chơi một trò chơi hoặc việc làm nào đó. Nếu người lớn biết luân phiên và đợi với trẻ, thì sẽ cũng sẽ dễ dàng học và làm theo.

Vậy giúp trẻ tự tin trong giao tiếp bằng cách nào, từ đó trở thành một người biết giao tiếp thực sự. Thì đợi và làm theo luôn luôn là kỹ năng cần thiết.

6. Hỗ trợ bằng hình ảnh minh họa và lời nói

Hỗ trợ bằng hình ảnh minh họa:

  • Hình ảnh minh họa giúp trẻ tiếp nhận thông tin từ môi trường được chính xác hơn, hỗ trợ những khó khăn về việc tiếp nhận các thông tin bằng thính giác.
  • Hình ảnh minh họa cũng giúp trẻ dễ dàng kiểm soát hành vi: giống như khi trẻ chưa biết được cách sử dụng ngôn ngữ chính xác để thể hiện nhu cầu bản thân.
  • Hình ảnh minh họa hỗ trợ trẻ phát triển các kĩ năng, hiểu và thể hiện được cảm xúc.
  • Hình ảnh minh họa có thể là: Ảnh thật, ảnh biểu tượng, video, các cử chỉ điệu bộ, ánh mắt, nét mặt của người lớn.

Hỗ trợ bằng lời:

  • Dùng từ ngữ chính xác và phù hợp với tình huống, nhưng phải đơn giản và nhất quán.
  • Không hối thúc để trẻ có thêm thời gian xử lý thông tin, cân nhắc và đưa ra phản hồi.
  • Khuyến khích kèm theo cử chỉ, điệu bộ và cường điệu hóa cảm xúc khi cần thiết.
  • Thay đổi giọng nói (về ngữ điệu và âm vực): lúc to, lúc nhỏ, lúc nhanh, lúc chậm, tạo sự ngạc nhiên và bất ngờ để kéo sự chú ý của trẻ.
  • Tránh hành động, lời nói tiêu cực (Con đừng có làm như thế, con không được ném đồ…), nói những câu nhấn mạnh vào hành vi phù hợp: Nhặt bóng lên, cất đồ chơi, tắt ti vi…

7. Tạo nhu cầu

 

Cha, mẹ cần tạo các tình huống để kích thích nhu cầu của trẻ để trẻ tương tác nhiều nhất có thể.

Trẻ bị bệnh tự kỉ thường có xu hướng thích thu hẹp và nhu cầu rất ít, vậy nên cần chủ động tạo ra các tình huống để kích thích nhu cầu của trẻ, đây luôn luôn là cơ hội tốt nhất để trẻ có thể tương tác với xung quanh.

Tạo nhu cầu cho trẻ bằng một số cách sau:

Để đồ lên cao: Trong tầm nhìn nhưng ngoài tầm với

Để đồ vào hộp trong suốt đậy kín: Để trẻ nhìn thấy và yêu cầu người lớn lấy giúp

Cho trẻ lựa chọn: Có thể đưa cho trẻ thứ mà trẻ không thích hoặc lựa chọn giữa đồ vật trẻ thích và không thích.

Từng chút một:

  • Không nên đưa tất cả đồ chơi hoặc đồ ăn cho trẻ, nên đưa cho trẻ từng đồ một, từng miếng đồ ăn một để trẻ có nhiều cơ hội giao tiếp hơn.
  • Đưa các vật liệu mà trẻ cần hỗ trợ để sử dụng/ vận hành được:

8.Trợ giúp trẻ – Cầm tay chỉ việc

Cha, mẹ cần được dạy trẻ chính xác về việc nên làm

Cần dạy chính xác về việc trẻ nên làm, có thể hỗ trợ bằng cách cầm tay chỉ việc bởi rất khó để trẻ có thể học khi chỉ bắt chước.

Các bước trợ giúp trẻ như sau:

  • Làm mẫu cách làm: Làm mẫu các kĩ năng hoặc cách chơi để trẻ quan sát và bắt chước làm theo, nếu trẻ không bắt chước, chuyển sang bước tiếp theo.
  • Cầm tay chỉ việc hoàn toàn: Hoàn toàn cầm tay trẻ thực hiện nhiệm vụ
  • Cầm tay chỉ việc một phần: Cầm tay trẻ để nhắc nhở, sau đó để trẻ tự thực hiện; hoặc đẩy nhẹ tay trẻ để trẻ biết cần phải làm gì.
  • Nhắc nhở, hỗ trợ trẻ bằng hành động và cử chỉ kèm lời nói
  • Nhắc nhở, hỗ trợ trẻ bằng ánh mắt kèm lời nói
  • Nhắc nhở bằng trẻ lời nói

9. Hướng dẫn một việc thành tường chuỗi – phân ra các bước nhỏ

Thực hiện những bước nhỏ, hành động đơn giản để hoàn thành một chuỗi, trình tự, nhiệm vụ phức tạp.

  • Chuỗi Tiến là bắt đầu ở bước đầu tiên và dạy từng bước thứ tự.
  • Chuỗi Ngược là bắt đầu ở bước cuối cùng trong chuỗi và thực hiện ngược lại.

10. Những trò chơi đa dạng

Dạy trẻ học cách chơi đồ chơi theo nhiều cách khác nhau sao cho trẻ không gặp khó khăn

Học cách chơi đồ chơi theo nhiều cách khác nhau sao cho trẻ không gặp khó khăn, không máy móc và rập khuôn với một kiểu chơi duy nhất theo cách riêng của trẻ.

Bắt đầu chơi bằng những cách đơn giản, sau đó tăng dần tính phức tạp của đồ chơi/trò chơi.

Chơi đa dạng giúp nâng cao khả năng nhận thức của trẻ.

11. Có cấu trúc

Lịch trình hoạt động

Lịch trình giúp trẻ hiểu và biết hành động đang diễn ra, hành động nào sẽ diễn ra tiếp theo và giúp trẻ cảm thấy an toàn hơn, giảm bối rối và lúng túng khi có thể phán đoán trước được sự việc có thể xảy ra.

Bắt đầu và kết thúc

Trong bất kì hoạt động nào cũng cần cho trẻ hiểu khi nào bắt đầu một hành động, và khi nào là kết thúc hành động giúp trẻ dễ dàng học và hoàn thành nhiệm vụ hơn.

Khi bắt đầu chơi nên nói “Bây giờ chơi….”, khi chơi xong có thể nói “Chơi xong rồi. Cất đi”, kèm theo các hỗ trợ (hình ảnh, hành động) trực quan phù hợp.

Trong khi chơi:

Bất kì hoạt động nào cũng cần tổ chức theo một trình tự nhất định “Bắt đầu – diễn biến – kết thúc”

  • Bắt đầu: “Bây giời chơi đọc sách”
  • Diễn biến: Dậy trẻ nhận biết, chỉ tranh ảnh trong sách
  • Kết thúc: “Đọc sách xong rồi. Cất sách/Cất đi”

12. Củng cố

Củng cố được đưa ra khi trẻ có những phản hồi phù hợp như: Chủ động nhìn mắt, chú ý tích cực, hành vi đúng, thành công dù nhỏ…

Các hình thức củng cố:

  • Khen ngợi bằng lời: “nhìn giỏi”, “ghép hình rất giỏi”
  • Luôn mỉm cười: tạo sự gần gũi, thân thiện
  • Chạm vào người/cù ki, ôm, hôn trẻ
  • Phần thưởng hữu hình: bằng đồ ăn, đồ chơi mà trẻ thích, sticker (hình dán yêu thích)
  • Chơi theo ý thích: Chơi theo cách mà trẻ thích (thời gian ngắn)